Содан бері көп нәрсе өзгерді. Сән әлемі бірнеше экономикалық дағдарысты, пандемияны, талғам мен буын ауысуын бастан өткерді. Даңқты есімдер көзден ғайып болды, орнына жаңа кейіпкерлер келді. Бірақ Сәкен әлі де Қазақстандағы ең ықпалды және сұраныстағы фэшн-продюсерлердің бірі болып қалды. Fashion Bureau ірі халықаралық брендтермен жұмысын жалғастырып, жаңа нарықтарды игеріп жатыр, ал Сәкеннің өзі ауқымды оқиға туралы сөз болғанда бірінші ойға оралатын адам болып қалды.
Биыл оның жеке брендіне 15 жыл, ал Fashion Bureau-ға 21 жыл толады. Дәстүрлі мерейтойлық көрсетілімнің орнына ол 30 demi-couture көйлектен тұратын көрме әзірлеп жатыр. Бұл көрме қазақстандық әйел шеберлерге арналған ода болмақ. Көрме қарсаңында Tatler-ге берген ауқымды сұхбатында ол жасанды интеллект неге кәсібиліктің елесін ғана жасайтынын, табысты адамға дипломатия не үшін керек екенін және жиырма жыл бойы сұраныста қалудың сыры неде екенін айтты.
15 жыл - романтикадан арылатын уақыт сияқты. Соңғы жылдары индустрияда көңіліңді ең қатты қалдырған не болды?
Егер іс-шаралар саласы туралы айтсақ, 15 жыл бұрын жұмысымызды жеңілдету үшін келген технологиялар бір күні әркім өзін кәсіби маман сезіне алатын елес жасайды деп ойламаған едім.
Бүгінде әрбір тапсырыс беруші өзін бәрін біледі деп санайды. ChatGPT-ге бірнеше сұрау жазса, іс-шараны қалай ұйымдастыру керек деген қадамдық нұсқаулық шыға келеді, сөйтіп адам барлық қыр-сырын білемін деп ойлайды. Бірақ дайын сызба мен нағыз сараптаманың арасы жер мен көктей алшақ. Жасанды интеллект қаңқасын бере алады, бірақ тәжірибені, көздің тоюын, интуицияны, саланы сезінуді бере алмайды. Соңғы кезде кездесуге келген адамдар брендтің жаны, болмысы, қалай танылатыны туралы өте сенімді сөйлейді, керемет хабардар болып көрінеді. Бірақ сәл тереңірек сұрақ қойсаң, артында ChatGPT-ге жазылған үш сұрау ғана тұрғаны білінеді. Сөз көп, бірақ мазмұн жоқ.
Сәнде де дәл солай. Көбісі жасанды интеллект арқылы бренд стратегиясын жасап тастаймын деп ойлайды. Бастапқы кезеңде жұмыс істеуі мүмкін. Бірақ стратегия дегеніміз - әдемі жазылған тезистер емес. Оның артында нарықты, мәдени контекстті, кімге арналғанын түсіну және ең соңында - талғам тұруы керек.
Энди Уорхол әркімнің 15 минуттық даңқы болады деген еді. Бүгінде жасанды интеллект әркімге тағы 15 минуттық кәсіби сенімділік бере алатын сияқты, бірақ нағыз әңгіме басталғанға дейін ғана. Мен технологияға қарсы емеспін, мәселе оны кім және қалай қолданады. Кәсіби адамның қолында ол қуатты құралға айналса, әуесқойдың қолында сауаттылыққа еліктеудің ғана тәсілі болып қалады. Сондықтан болашақ бәрібір өз ісін сүйіп, үнемі үйреніп, талғамын дамытатын адамдарда деп білемін. Өйткені білімге қол жеткізу адамды білімді етпейді.
2021 жылы өзіңді дизайнерден гөрі продюсермін деген едің. Қазір де солай ма?
Әбден. Уақыт менің ең алдымен продюсер екенімді дәлелдеді. Менің түйсігім, белгілі бір стильдік дағдыларым бар, брендтерге коллекция жасай аламын, бірақ мұның өзі жаһандық деңгейге шығу үшін жеткіліксіз екенін түсінемін. Сондықтан бірлескен жұмысқа әрдайым ашықпын және сән саласында іргелі білімі бар адамдармен жұмыс істеуге тырысамын.
Академиялық білім соншалықты маңызды ма? Қазір стилист мамандығынан келген дизайнерлер көп.
Маған адамның негізі, тәжірибесі өте маңызды. Мен өзіме тамаша стилист бола аламын. Бірақ іргелі білімі жоқ екі адам қосылса, нәтижесінде тек жақсы жасалған сәнді өнім ғана шығады. Ал бірнеше жылға алға кететін бағытты қалыптастыру, мүлдем жаңа нәрсе ойлап табу - бұл басқа әңгіме, ол үшін екі стилистің қосылуы жетпейді.
Сондықтан өзімді ең алдымен продюсер санаймын, өйткені күшті және әлсіз тұстарымды жақсы білемін және қай жерде маған терең білімі бар адамдар керек екенін түсінемін.
Көрсетілімдерді, танымалдықты алып тастасақ, осы жылдардың бекер өтпегенінің белгісі не?
Ең алдымен, жиырма жылдан аса уақыттан кейін де нарықтың негізгі ойыншыларының бірі болып қалуымыздың өзі. Меніңше, мұның өзі көп нәрсені білдіреді. Бір рет жарқ етіп шығу, әсер қалдыру, назарда болу оңай. Ал жыл сайын өз орныңды сақтап, беделіңді жоғалтпай, сұраныста қалу әлдеқайда қиын. Кәсіби ортада Fashion Bureau туралы не айтатыны мен үшін маңызды. Бізді байсалды, кәсіби әрі қымбат компания дейді екен, демек дұрыс жолда келе жатырмыз деген сөз. Өйткені бедел бір жобамен жасалмайды, ол жылдар бойы қалыптасады. Және біздің әлі қатарда екеніміз, тізімнен түсіп қалмағанымыз мені қуантады.
Қазір дағдарыс белгілері анық. Бірақ сенде жұмыс көп.
Бұл жерде түйсік те рөл атқарды. Біз 2008 жылғы дағдарысты, бірнеше девальвацияны, пандемияны бастан өткердік. Қазақстан нарығын жаулап аламын деп келген шетелдік компаниялардың шабуылына да төтеп бердік. Бірақ біздің нарықтың бір ерекшелігі бар: оны шын түсіну үшін осында өмір сүріп, жұмыс істеу керек. Бізде әлі де шетелдік атаққа табыну бар. Ал шын мәнінде Алматыда мықты мамандар жетеді.
Біз неге қалдық? Өйткені жылдар бойы осы ортаның ішінде болдық, сөйтіп жергілікті иммунитет қалыптасты. Нарықты ішінен білеміз, ерекшеліктерін түсінеміз, өзгерісті сезінеміз және тез әрекет ете аламыз.
Оның үстіне Леша Чжен мені «біздің сүйікті Швейцариямыз» деп атайды. Мен өткір бұрыштарды айналып өтуге тырысамын, бірақ өз ұстанымымнан бас тартпаймын.
Осы Швейцария болып қалай жүрсің?
Егер мен тек өзім үшін жауап берсем, әлдеқашан басқа шешім қабылдар едім. Бірақ артыңда компания тұрғанда, онда адамдар жұмыс істейді, олардың отбасы, балалары бар екенін түсінесің, эмоцияға еріп кете алмайсың. Қатал шешім алдында жүз рет ойланасың, үндемей қаласың. Ойша мен ол ашулы хатты мың рет жібердім, әскерім қалаға кіріп, жеңіп, қайтып та келді. Бірақ шын мәнінде ол хат ешқашан кетпейді.
Жұмыс маған керемет дипломатияны үйретті. Негізі, мінезім дипломат емес. Тағы бір маңызды жайт бар. Мен бәріне өзім жеттім. Алматыға 29 жасымда жалғыз келдім, артымда ықпалды ата-ана, туысқан, таныс деген болған жоқ. Бүгін бар дүниемді өзім ойлап таптым, өзім құрдым. Сондықтан мен үшін өз сөзім мен беделім тым қымбат, оны бір сәттік эмоцияға айырбастай алмаймын. Көпшілік алдында жанжал шығаруға, айқай-шу көтеруге, сыртынан сөз тасуға жол бере алмаймын. Бетпе-бет кездескенде, әрине, ойымда жүргеннің бәрін айта аламын. Бірақ оны да қолайлы сәтін күтіп айтқанды жөн көремін. Кейде жай ғана үзіліс алып, ойлансаң жеткілікті – жанжал өздігінен шешіліп кеткенін немесе оған араласудың қажеті жоқ екенін түсінесің. Ақыр соңында мен тек өзім үшін емес, өзге адамдар үшін де жауап беремін. Осыны түсінгенде соңғы сөзді міндетті түрде айту деген тілек онша маңызды болмай қалады.
Жаспен бірге өзіңе не істеуге рұқсат бердің?
Ең алдымен - жұмысты өзгеге сеніп тапсыруға. Мен бәрін мінсіз жасауға тырысатын, жұмыстан бас алмайтын, өте тәртіпті адаммын. Ұзақ уақыт менен артық ешкім жасай алмайды деп ойладым. Қазір адамдарға сеніп, жауапкершілікті бөлісуді үйрендім. Ал тыйым салғаным - ұсақ-түйекке бола уайымдау. Бұрын ұсақ детальға бола көп уақытымды кетіретінмін. Қазір сабырлы бола бастадым.
Мамандық саған көп нәрсе берді. Ал не алды?
Менің жағдайымда бәрі үйлесімді болды, өйткені сүйікті ісіммен айналысамын. Түнгі бір жарымда жатып, таңертең жұмысқа қайта баратыныма қуанып жатамын.
Қиындық болса да ма?
Мен қиын тапсырыс берушілерді жақсы көремін. Әрқайсысы - жаңа университет. Бәрі тегіс болса, маған тіпті іш пысады. Ал мүмкін емес нәрсені табу керек болғанда нағыз ләззат аламын.
2011 жылы Esentai Mall-да Stella McCartney бутигін ашқанда, Стелланың өзі келуі керек еді. Ол веган, сондықтан талабы ерекше болды. Бізге салмағы 75 грамм, қабығы екі миллиметр ғана болатын, түсі алтын-сары лимондар табу керек болды.
Таптыңдар ма?
Әрине, Таиландтан таптық! Міне, осындай қиын мәселені шешкендегі ләззат - нағыз кәсіби кайф. Мәселе лимонда емес, мүмкін еместі мүмкін еткеніңде.
Сен бастағанда қазақстандық фэшн деген ұғым жоқ еді. 20 жылда не жасай алдық?
Қазір қазақстандық сатып алушыда отандық дизайнерлердің үлкен таңдауы бар болғаны ұнайды. Минимализм керек пе - бар. Ұлттық нақышы бар дүние керек пе - бар. Бельгиялықтар рухындағы концептуалды сән керек пе - қазақстандық интерпретацияда табылады. Нарық керемет алуан түрлі болды. Қазақ модасының өз бет-бейнесі пайда болды. Бірақ бір іргелі мәселені шеше алмадық: елде әлі күнге дейін толыққанды мата шығаратын өндіріс жоқ.
Мен он жыл бұрынғы сұхбаттарымды қайта ақтарсам, бәрінде осы мәселе шығады.
Елестет, ширек ғасыр өтті, мәселе сол күйі. Алматыға келгенде 29 жаста едім, қазір 53-темін. Sanbel-де жұмыс істеп жүргенде де сол қиындықтар болатын. Меніңше, ұзақ уақыт мемлекеттің бұл салаға қызығушылығы болмады. Мұнай мен газдан табыс келіп жатқанда, тоқыма басымдық болып көрінбеді. Әрине, қасымызда Қытай тұр - әлемдік фабрика, онымен көлем жағынан бәсекелесу мүмкін емес. Бірақ біз онымен тең бәсекелесуіміз керек деген ешкім айтқан жоқ. Өз тауашамызды табуға болар еді. Мысалы, аз мөлшердегі матамен жұмыс істейтін шағын өндірістерді дамыту. Қытай саған бір өрнекке он километр матаға тапсырыс бер десе, Түркия жүз метрге келіседі. Шағын бренд үшін бұл - үлкен айырмашылық.
Бірақ әділ болу керек, ештеңе өзгермеді деуге болмайды. Мен бренд құрғанда Қазақстанда бірнеше ғана есім болды: Құралай Нұрқаділова, Аида Кауменова, «Сымбат» сән үйі...
Ол кезде «фэшн-индустрия» деген сөздің өзін қолданбайтынбыз.
Дәл солай. Ал бүгінде бұл ұғым кәсіби мазмұнға толды. Дизайнерлерде маусымдық жинақтар, шағын топтамалар, жарнамалық кампаниялар пайда болды. Яғни, қазақстандық брендтер халықаралық тәжірибені игеріп жатыр. Бұл - үлкен прогресс.
Жақсы талғам мен көздің тоюының айырмашылығы неде?
Меніңше, бұл мүлдем екі түрлі нәрсе. Жақсы талғам ең алдымен сапалы білімнің арқасында қалыптасады. Тек сән туралы емес, өнер, архитектура, философия, тарих туралы білім. Адамға әдеміні көріп қана қоймай, оның артында не тұрғанын түсінуге мүмкіндік беретін іргетас. Талғам - әдемі киіну емес, бұл әлдеқайда терең. Сенің ішкі кодексің, ойлау тәсілің, адамдармен қарым-қатынасың.
Ал көздің тоюы үстірт болуы мүмкін. Соңғы коллекцияларды жатқа білуге болады, бірақ бұл талғамың бар деген сөз емес. Егер маған көргені көп, бірақ білімі таяз адам мен өнерді білетін, бірақ қарапайым Levi’s пен футболка киетін адамның арасынан таңдау ұсынса, мен екіншісін таңдаймын. Өйткені мен үшін талғам - ең алдымен мазмұн.
Жас дизайнерлерде не ұнайды?
Next Designer Award платформасының арқасында жас дизайнерлермен жиі сөйлесемін. Олардың батылдығы қуантады. Өз дауысын шығаруға, манифестпен шығуға дайындығы. Біз өз уақытымызда тежелетінбіз, ал қазіргі буын қорықпайды. Бірақ бір нәрсе таң қалдырады: қазір кез келген ақпарат бірнеше кликте қолжетімді болса да, олар біз жиырма жыл бұрын басқан тырмаға дәл солай басады.
Мүмкін өз қателігін өзі жасағысы келеді?
Егер ақшаң көп болса, 99 жасқа дейін қателесе беруіңе болады. Ал өз еңбегіңмен тапсаң, әрбір қатенің бағасына мұқият қарай бастайсың.
Бес жыл бұрын қазақ модасының басты проблемасы - табыс таппауы деп едің. Өзгерді ме?
Белгілі бір прогресс бар шығар, бірақ тұтас алғанда табыс мәселесі әлі де өткір. Қазақ модасының едәуір бөлігі әлі де шағын шеберхана деңгейінде өмір сүріп жатыр. Мата сатып алды, жинақ шығарды, сатты, салған ақшасын қайтарды. Бастысы - шығынға батпау. Көп дизайнерде әлі үлкен жоспарлар жоқ. Өз клиенті, тұрақты сатылымы бар - соның өзі жеткілікті. Бірақ шағын табысты шеберхана мен толыққанды сән бизнесі арасында үлкен алшақтық бар. Біздің салаға 25-30 жыл ғана болды. Меніңше, кемел бизнес туралы тағы он жылдан кейін айта аламыз. Әзірге біз көбіне саланы ойнап жүрміз.
Сен ойнап жүрген жоқсың ба?
Мен айттым ғой: бай ата-анам болған жоқ. Бәрін өзім жасадым. Сондықтан жинақ жасағанда мен үшін есеп бәрінен жоғары.
Жетістік туралы түсінігің қалай өзгерді?
Жаспен бірге жетістік тереңдей түседі. Негізгі қалаулар өмір бойы бізбен бірге қалады, тек уақыт өте келе жұмсақ, адамшыл бола түседі. Өйткені жолда өмір сені міндетті түрде соққылайды, сынақтардан өтесің. Сөйтіп өз жетістіктеріңді де, айналаңдағы адамдарды да басқаша қабылдай бастайсың.
Көп жылдан бері табысты адамдармен жұмыс істейсің. Адам табиғаты туралы не түсіндің?
Адамдар көрінгеннен әлдеқайда күрделі. Сыртқы табыстың артында әрдайым өзінің уайымы, күмәні бар адам тұрады. Тағы бір қызық нәрсе байқадым: жаспен бірге біз біртіндеп тұйықтала бастаймыз. Бала кезіңде бәріне көзің ашық қарайсың. Ал кейін уақытыңды, энергияңды қорғай бастайсың. Бес сағат достарыңмен бос әңгіме айту міндетті емес. Кейде жалғыз қалып, үнсіз отырып, кітап оқыған әлдеқайда жағымды. Ішкі әлеміңді қорғауға тырысасың.
Сән жастықты жақсы көреді. Жас қысымын сезіндің бе?
Шығармашылыққа қатысты сұрақтар менде үнемі туындайды. 29 жаста да, 53 жаста да болды. Шығармашыл болу - өте қиын міндет.
Жанымда жастардың жұмыс істегеніне қуаныштымын. Бірлескен жобалар идеясын дер кезінде ойлап тапқан сияқтымын.
Иә, Ақмарал Жараскызы, Марико Айрапетянмен бірлескен жұмыстарың...
Иә, олар менің шығармашылық жолымның жалғасы болды. Маған өзекті процестің ішінде қалуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар олардың энергиясымен қоректенесің.
Әрине! Бұл өзара процесс.
Амбицияларың қалай өзгерді?
Амбиция әлі де бойымда, соның арқасында біз әлі ортадамыз. Амбициясыз қалу - ұмытылуға апарар тура жол. Бірақ амбиция сау болуы керек. Біреуге бірдеңе дәлелдеу емес, өте сапалы, әдемі, сұраныстағы нәрсе жасау. Бұрын нәтижемен мақтанудан ләззат алатынмын, қазір бәрі басқаша. Амбициям тынышталды. Үлкен жоспарлар құрасың, бірақ оны жар салып айтудың қажеті жоқ. Олар ішіңде өмір сүреді.
Брендтің 15 жылдығын қалай атап өтесің?
Биыл брендіме 15 жыл, Fashion Bureau-ға 21 жыл. Сондықтан мерекенің әдеттегі форматынан бас тарттым. Көрсетілім жасамаймын. Оның орнына 30 demi-couture көйлектен тұратын көрме әзірлеп жатырмын. Ол 9 желтоқсанда InterContinental Almaty қонақүйінде өтеді. Орын кездейсоқ емес: дәл осы жерде 2011 жылғы 14 желтоқсанда менің алғашқы көрсетілімім өткен.
Символдық жерге оралу.
Иә. InterContinental - Алматы үшін культтік орын. Қаншама дүние болды мұнда. Біздің дүкеніміз де осында болды, кейін Esentai Mall-ға көшті. Биыл қонақүйдің өзіне 30 жыл толады. Сондықтан басы басталған жерге, бірақ басқа тәжірибемен оралғым келді.
Бұл жай ғана әдемі киімдер көрмесі емес. Ең алдымен Қазақстанда қандай керемет шеберлер бар екенін көрсеткім келеді. Күрделі пішім, кесте, таспен жұмыс істейтін адамдар. Әр көйлектің 60-80 пайызы қолмен жасалады. Бұл көрме біздің әйел шеберлерге арналған ода болғанын қалаймын. Өйткені тігіншілер мен пішушілердің басым көпшілігі - әйелдер. Ал әдемі көйлектердің артында көбіне оңай емес тағдырлар тұрады. Баласын жалғыз өсіріп отырған, қиын жағдайға тап болған әйелдер. Көбі үшін қолөнер - өзін және отбасын асыраудың мүмкіндігі.
