Биылғы шілде айында Джама Нұрқалиева өзі іргетасын қалап, сегіз жыл бойы мәпелеп өсірген «Целинный» орталығының бас директоры лауазымымен қоштасқан еді. Оның бұл қадамы арт-қауымдастық ішінде бірден қызу талқыға түсе кетті. Өйткені осы жылдар бедерінде Джама біздің аймақ үшін аса сирек кездесетін тәжірибе жинап, мәдени институцияны нөлден бастап тұрғызып шыққан болатын. Сондықтан оның ойынан туған кез келген жаңа идея жұрт назарын өзіне аударары хақ. Tatler-дің жаңа арт-шығарылымында біз дәл осы мол тәжірибенің оны қайда апаратыны төңірегінде ой өрбіттік. Бұл сұхбаттың форматы да ерекше сәтті шығыпты: Джамамен Орталық Азияның заманауи өнеріндегі басты тұлғалардың бірі, суретші әрі режиссер Саодат Исмаилова сырласса, ғажап фотосуреттерді Қазақстанның ең маңызды суретшілерінің бірі Саид Атабек таспалаған екен. Нәтижесінде аймақ өнерінің ертеңін өз қолдарымен айқындап отырған үш алып тұлға бір әңгіменің басын қайырды.
Егер осыдан он жыл бұрынғы уақытқа шегініс жасасақ, меніңше, дәл сол кезеңде Орталық Азияда мүлдем жаңа бір процестің қайнауы басталғандай. Сенің көзқарасыңша, осы уақыт бедерінде не түбегейлі өзгеріске ұшырады?
Өзім де осы жүріп өткен ұзақ жолымыз жайлы жиі ойға шомам. Бір жағынан қарасаңыз, он жыл дегеніңіз айтарлықтай уақыт, ал екінші жағынан, біз қаузап жүрген мәдени тәжірибе үшін бұл тым аздық етеді. Мен үшін басты өзгеріс – қоғамның шындыққа сыни көзбен қарай бастауында жатыр. Ең бастысы, мұны енді біреу арқылы емес, тікелей өз атымыздан жасап жатырмыз. Бұл нағыз іргелі төңкеріс болды десем, артық айтқандық емес. Оған дейін біз ұзақ уақыт бойы тарихымызды сырттан біреулер жазып беретін, біздің орнымызға мемлекет, халықаралық ұйымдар немесе басқа да күштер ойланатын күйде өмір сүріп келгенбіз. Бәлкім, бұл жауапкершіліктен қашқандықтан емес, қолымызда тиісті құралдар мен ресурстардың жоқтығынан шығар. Ал соңғы он жылды жаңа тәсіл мен жаңа жауапкершіліктің нағыз кезеңі дер едім: біз өз тарихымыз туралы қалай сөйлеу керектігін енді ғана үйреніп жатырмыз. Мұндайда өнер – біздің қай тұста тұрғанымызды және ары қарай қай бағытқа бет алатынымызды ұғындыратын ең сенімді құрал. Әрине, бұл өз болмысыңды іздеу, оны қабылдау, ал кейбіреулер үшін мүлде қабылдамау сияқты күрделі мәселелермен де тығыз астасып жатыр. Бұл пікірталас әлі күнге дейін жалғасын тауып келеді, бірақ соңғы жылдары оның сипаты айтарлықтай өзгеріске түсті.
Бірақ неге дәл соңғы он жылдық? Тәуелсіздік таңы атқалы бері 35 жыл өтті, талай буын өсіп жетілді емес пе. Неге бұл өзін-өзі тану процесі бірден тұтанбады? Бұған саяси, экономикалық әлде мәдени факторлардың қайсысы көбірек ықпал етті деп ойлайсың?
Мұның бәрі де өз әсерін тигізді деп ойлаймын. Тәуелсіздік алған сәтте жаңа мемлекеттің жаңа шындығын өзіміз құрамыз деген үмітіміз таудай еді. Алайда адамның ойлау жүйесі мен методологиясы бір-екі, тіпті жиырма жылда да тез арада өзгере қоймайтыны белгілі.
Көпшіліктің арасында «басында адамдардың өнерге мұршасы болмады, өйткені өнер тек элитаға керек, ішер ас, киер киім мәселесі шешілген соң ғана халық өнерге мойын бұра бастады» деген бір жаңсақ пікір қалыптасқан. Меніңше, мәселе мүлдем басқада. Ойлана алатын, тереңге бойлайтын адамдар әр буында болған. Бұл процесс ешқашан тоқтап қалған емес. Бөлек әңгіме: ол кезде бұл мемлекет үшін басым бағыт саналмады әрі үлкен қоғамдық бастамаларға ұласа бермеген еді.
Мысалы, Қазақстанда астананың ауысуы орасан зор жобаға айналды. Бұл тек министрліктердің көшуі ғана емес, жаңа зияткерлік орта құруға жасалған талпыныс болатын: ол жаққа түрлі мекемелер, театрлар, мәдени инфрақұрылымның бір бөлігі қоныс аударды. Алғашқы 15 жылда бұл процесс халыққа ерекше шабыт сыйлады. Адамдар жаңа мемлекет, жаңа болмыс, жаңа мәдени орталық құру идеясымен өмір сүріп жатты. Халықаралық ұйымдардың да қосқан үлесі зор. Goethe-Institut бұл аймақта бірнеше онжылдық бойы еңбек етсе, Сорос қоры 90-шы жылдардың соңынан бастап белсенділік танытты. Дәл солар бізге сыни дискурсты, жаңаша ойлау тәсілдерін, өзекті өнер тілін және басқа да зияткерлік ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігін алып келген еді.
Жақында Ұлан Жапаровпен кездескенімде, ол маған бір күлкілі оқиғаны айтып берді. Баяғыда ол көшедегі таксофоннан Лена Воробьеваға қоңырау шалып: «Лена, сендер сол жақта немен айналысып жатсыңдар өзі?» – деп сұрапты. Сонда Лена: «Ой, Ұлан, біз қазір тек өзекті өнермен ғана айналысатын болдық», – деп жауап қатқан екен. Ұлан тұтқаны қоя салып, «бұл өзі нені білдіреді?» деп ұзақ ойға батыпты. Ол архитектор, өмір бойы өнермен айналысып келе жатқан адам, бірақ жай ғана «өнерден» «өзекті өнерге» өткен сәттің өзі қаншалықты қызық болғанын осыдан-ақ аңғаруға болады.
Ал шамамен он жыл бұрын қоғамның бір бөлігінде бәрін өзіміз үшін, өз еліміздің ішінде жасайық деген бұлқынған бір құлшыныс оянды. Aspan Gallery, Еуразиялық мәдени альянс, Дина Байтасованың жобалары сияқты көптеген параллель бастамалар бой көтерді. «Целинный» осыдан сегіз жыл бұрын дүниеге келсе, оған дейін Astana Contemporary Art Center-мен екі жылдық тәжірибе жинақталған болатын. Яғни бұл қоғам дамуының логикалық кезеңі еді, аяқастынан пайда бола салған құбылыс емес. Мәдени тәжірибені тар кәсіби ортада тұншықтырмай, қоғаммен ұштастырып, халықпен диалогқа шығу керек деген ой сол кезде әбден пісіп жетілген екен.
Бұл процесс бәрінен бұрын және ең айқын дәл Қазақстанда көрініс табуының сыры неде деп ойлайсың? Жалпы Орталық Азияға көз жүгіртсек, Қазақстан бұл салада нағыз ізашар атанды, мұнда бір уақытта бірнеше тәуелсіз бастама қатар қанат жайды емес пе.
Бұған білім беру және ғылыми ортаның қайта құрылуы қатты серпін берген сияқты. Nazarbayev University мен «Болашақ» бағдарламасы осы процестің ажырамас бір бөлшегіне айналып үлгерді. Көптеген студенттер халықаралық университеттерге білім қуып аттанып, кейін елге оралып еңбек етуге міндеттеме алған еді. Нәтижесінде халықаралық тәжірибесі бар және түрлі жобалардың ішкі асүйін жақсы түсінетін мамандардың үлкен легі қалыптасты.
Дегенмен Қазақстандағы көптеген мәдени бастамалардың басында тұрған энтузиастар – Дина, Влад, мен (Дина Байтасова, Владислав Слудский. – Tatler) халықаралық университеттерде өз қаражатымызбен білім алғанбыз. Өйткені ол кезде мемлекет тарапынан дәл мәдениетке деген үлкен сұраныс жоқ болатын. Басты назар экономикаға, медицина мен басқа да стратегиялық салаларға аударылды.
Бірақ Қазақстан, оның ішінде әсіресе Алматы қаласы астананың көшуінен тек ұтты. Алматыда бизнес қалды. Дәстүрлі түрде суретшілері көп шоғырланған қала үлкен еркіндікке қол жеткізді. Бұл жерде жаңа дүние жасауға арналған кеңістік пен мүмкіндік есігі айқара ашылған еді.
Дәл осы жерде меценаттық мәдениеті тамыр жая бастады. Жеке тұлғалардың мәдени жобаларға демеу бола алатыны туралы түсінік қалыптасты. Бүгінде бұл қарым-қатынас та танымастай өзгерген. Меценаттар қазір жай ғана демеуші емес, олар сол құрылымдардың тең авторына айналып үлгерді. Жобаларды қалай құру керек, оның өміршеңдігін қалай қамтамасыз етіп, қалай қаржыландыру қажет – осындай стратегиялық шешімдерге олар тікелей араласады. Өнерге жай ғана демеушілік жасаудың жеткіліксіз екені, оған нақты инвестиция құю керектігі айдан анық болды.
Бүгінде Орталық Азияның шынайы келбеті мүлдем бөлек: жаңа мұражайлар, қорлар, биенналелер, жеке коллекциялар бой көтеріп, әлемнің бұл аймаққа деген қызығушылығы еселене түсуде. Ал білім өндірісі – өнер тарихы, сын, зерттеу, кураторлық ой, білім беру саласы осы көзге көрінетін инфрақұрылыммен қатарласып дамып жатыр ма?
Даму бар, әрине, бірақ ол біркелкі жүріп жатыр деп айта алмаймын. Мұны жүйелі түрде қолға алған құрылым әзірге жоқ. Мен Қазақстандағы білім беру ортасын зерттеп көрдім: бізде академиялық білімді заманауи мәдениет мәселелерімен ұштастырып, эксперименттік форматта жұмыс істей алатын университеттік бағдарламалар мүлде жоқтың қасы. Дегенмен жас академиктердің заманауи мәдениет пен өнерге қызығушылығы айтарлықтай оянған. Пәнаралық байланыс қалыпты жағдайға айналып, идеяларды талқылаудың ең тиімді тәсіліне айналып үлгерді.
«Целинный» да бұл тұрғыда өз үлесін қоспай қалмады. Бастапқыда біз үшін жергілікті тақырыптармен және аймақтағы жағдайға қызығатын академиктермен жұмыс істеу маңызды болған еді. Қазір мен зерттеушілердің жаңа, жас буынының өсіп келе жатқанын көріп жүрмін. Жақында бір конференцияда Қырғызстан мен Өзбекстаннан келген зерттеушілерді кездестіріп, олардың өз зерттеулерін көркемдік жобаларға айналдыруға қаншалықты дайын екенін байқап қайттым. Он жыл бұрын мұндай өзара байланысты елестетудің өзі ақылға қонымсыз еді.
Бірақ әлі де әлеуметтік ғылымдарға көбірек мән берілетіні жасырын емес. Гуманитарлық ортада өнердің өзінен гөрі социология мен антропологияға қызығушылық басымырақ. Бәлкім, бізге арнайы гранттар мен қолдау жүйесі қажет те шығар. Өйткені заманауи өнер туралы нағыз кәсіби, көпқабатты тілмен жазылатын мақалалар әлі де саусақпен санарлық.
Бұл олқылықтың орнын толтыру үшін әлеуметтік желілердегі риторика тым жеткіліксіз. Иә, ол білім мен идея таратудың таптырмас құралы, бірақ тақырыптың тұңғиығына бойлау үшін мүлдем басқа формат қажет-ақ. Әсіресе аймақтағы заманауи өнер тарихында әлі де зерттелмеген ақтаңдақтардың көп екенін ескерсек, бұл мәселе аса маңызды.
Дәл осы тұста қолжетімділік мәселесі қылтиып шыға келеді. Жас студент өнер тарихын зерттеу ертең оның нағыз мамандығына айнала алатынын қайдан білуі керек? Бізде аймақтық ауқымдағы үлкен сыни журнал немесе кез келген адам еркін кіріп кете алатын тұрақты орта жоқ. Осылайша белгілі бір вакуум қалыптасады: оған жекелеген адамдар ғана сүрініп-қабынып кіре алады, ал көпшілік үшін ол алынбас қамалдай көрінетіні рас. Бұл қабырғаны қалай бұзамыз?
Ол үшін ең алдымен кәсіби мүмкіндіктер жасалуы тиіс. Мысалы, адам заманауи өнер көрмесіне – мұражайға, «Целинныйға» немесе басқа бір галереяға келеді дейік. Егер ол бірдеңені түсінбесе, бірден материал іздей бастайды, суретшіге, жұмыстың қалай жасалғанына, оның астарында қандай терең идея жатқанына қызыға түседі. Осылайша контекст біртіндеп ашыла бастамақ. Егер оған тереңірек үңілгісі келсе, қолында бірнеше нұсқа дайын тұруы тиіс. Ол тәжірибелі академиктердің еңбектерін еркін оқи алуы керек. Ал егер өзі студент болса, мұны өз білім бағдарламасына енгізу мүмкіндігі қарастырылғаны абзал.
Мен біздің университеттерге жиі мынандай сұрақ қоямын: неге сіздердің бағдарламаларыңыз тек қана экономика, маркетинг және IT айналасында ғана құрылған? Гуманитарлық мектептер заманауи практикалар – заманауи өнер, сәулет, дизайн туралы білімді қалай қалыптастырып жатыр? Олар болса: «Мұны жазатын адам жоқ, бізде сараптама жетіспейді, мұндай бағдарламаны өзіміз ойлап таба алмаймыз. Тіпті minor форматында жасаудың өзі тым ұзақ әрі күрделі процесс», – деп ақталады.
Нәтижесінде тұтас бір дәуір университеттердің назарынан тыс қалып жатыр деген сөз. Бірақ, мәселен, IT-инженерлер қоғамның қалай жұмыс істейтінін, адам қиялының құдіретін, осының бәрі гуманитарлық біліммен қалай ұштасатынын түсінбесе, олар этикалық тұрғыдан маңызды дүниені қалай жасамақ? Болашақтың мамандықтары туралы сөз қозғасақ, олардың көбі дәл осы этикамен, адамның кім екенін және оның әлемдегі орнын ұғынумен тығыз байланысты болатыны сөзсіз. Ал бізде көркемдік стратегиялар мен терең таным туралы мұндай деңгейдегі әңгіме әзірге шынымен де айтылмай отыр.
Сен қазір дәл осы білім беру жобасының идеясымен қайнап жатырсың. Аймақта өте мықты академиялық мектептің іргетасы сақталған: композиция, сурет, монументалды өнер, қолөнер өте жоғары деңгейде оқытылады. Алайда заманауи өнерге жетелейтін сыни және аналитикалық ойлау жиі жетіспей жататыны жасырын емес. Жаңа білім беру құрылымын жасау қажеттілігі қалай туындады өзі?
Сөзіңнің жаны бар: көркемөнер академиясының форматы бүкіл аймақта жақсы жұмыс істеп тұр. Бұл жүз жылдық тарихы бар дәстүр, және тәжірибе шынымен де өте жоғары деңгейде берілетіні рас. Мәселе бұл білімнің бүгінгі таңда қаншалықты өзекті екенінде жатыр. Жас суретшілер XXI ғасырда оқуды тәмамдап шығады, бірақ олар мүлдем басқа заманда қалыптасқан бағдарламаны меңгерген. Мен бұл білімді әбден ескірген деп кесіп айтқым келмейді – ол керемет және белгілі бір мағынада уақытқа бағынбайтын құндылық. Бірақ оны бүгінгі күннің талабына қалай бейімдейміз деген заңды сұрақ көлденеңдейді.
Суретші өз тәжірибесінен біржола бас тартуға міндетті емес. Керісінше, оны сақтап қалу қажет те шығар. Бірақ ол соңғы 50 жылда өнерде қаншама маңызды төңкерістер болғанын білуі тиіс. Ол қалай жасалды? Оның басында қандай адамдар тұрды? Неліктен олардың эксперименттері өнер тарихы мен жалпы адамзат үшін маңызды болды? Белгілі бір техниканы мінсіз меңгерген, бірақ дәл бүгін әлемде тағы не болып жатқанынан бейхабар көптеген суретшілерді көзім шалып жүр. Ал егер балама ұсыныс болмаса, адам басқа жолды елестете де алмай, тұйыққа тірелері сөзсіз.
Қазақстанда және жалпы аймақта теория мен практиканы біріктіретін көптеген эксперименттік мектептер мен қысқа мерзімді курстар баршылық. Бұл өте құптарлық жағдай. Бірақ мен студенттер теория мен практиканы кәсіби деңгейде ұштастырып, жергілікті және халықаралық дауыстарды құлағына құя алатындай ұзақ мерзімді – шамамен бір немесе екі жылдық ауқымды бағдарлама жасауды көздедім.
Бұл жай ғана кезекті энтузиастық бастама болып қалмай, нағыз ойлау лабораториясына айналғанын қалаймын. Мен әлемдегі осындай көптеген жобаларды зерттеп шықтым, сондықтан бұл велосипедті қайта ойлап табу емес. Меніңше, біз академия да, университет те болмайтын параакадемиялық форматқа әбден пісіп жетілдік. Мүмкін, алғашқы кезеңде біз тіпті диплом да бермейтін шығармыз.
Мен халықаралық университеттермен, көркемөнер мектептерімен тығыз ынтымақтасуды көздеп отырмын: олардың курстары бізге ұқсас, ал студенттері біздің аймаққа келуге қатты қызығады. Басты назар өте нақты қойылады: көркемдік стратегиялар, кураторлық тәжірибе және заманауи өнер тарихы.
Яғни мектеп есігі тек Қазақстан студенттері үшін ғана емес, бүкіл әлем жастарына айқара ашық болады ма?
Әрине. Дегенмен ол бірінші кезекте алысқа барып оқуға мүмкіндігі жете бермейтін Орталық Азия жастарына арнап құрылмақ. Олар осында жүріп-ақ жоғары деңгейдегі мамандармен жүздесіп, толыққанды инфрақұрылымға – шеберханаларға, практикалық сабақтарға және түрлі көзқарастағы сарапшылардың біліміне қол жеткізе алады.
Мен бұл жобаны әлемнің әр түкпірінен адамдар ағылып келетін өзіндік бір эпицентр ретінде көз алдыма елестетемін. Мүмкін, халықаралық студенттер жазғы мектептерге немесе алмасу бағдарламаларына қатысар, ал жыл бойы open call және емтихандар арқылы қабылданған негізгі студенттер легі оқитын болады.
Және ең бастысы – бұл білімді тегін ету біз үшін бұлжытпас принципті мәселе.
Мысалы, маған Мексикадағы SOMA жобасы қатты ұнайды. Бұл әдейі диплом бермейтін, қатаң құрылымы жоқ эксперименттік мектеп. Ол ең алдымен суретшілерге бағытталған: оларға ірі тұлғалармен, теориямен және практикамен танысуға мүмкіндік береді де, одан әрі алған білімдерін өздері еркін жүзеге асыруға жол ашады.
Сондай-ақ жұмыстың көзге көрінетін нәтижесі – жобалар мен көрмелердің тұрақты болуы өте маңызды. Бәрі тәжірибе жүзінде қалай жүзеге асатынын көзбен көргенде ғана адамның түсінігі түбегейлі өзгереді. Көрме «бір күні жолым болып, бір жерге қатысып қалдым» деген кездейсоқтыққа айналмауы керек. Тұрақтылық қажет: галерея, кеңістік, үнемі көрмелер мен open studios өткізуге, бас қосып, жұмыстарды талқылауға толық мүмкіндік болуы шарт.
Сенің халықаралық студенттер туралы айтқаның дәл нүктеге тиді. Біз Орталық Азияны тұтас бір әлем ретінде жиі қарастырамыз, бұл өте қажет те. Бірақ тек өз аймағымыздың ішіне қамалып қалу қаупі де жоқ емес. Өнер дегеніміз, сайып келгенде, география мен геосаясаттың шеңберінен әлдеқашан шығып кететін дүние емес пе. Мектепті жабық жүйеге айналдырып алмай, аймағымыздың ерекшеліктерін білім беру құрылымына қалай сіңіруге болады?
Сөзімді сәл әріден бастайын. Мен XX ғасырдағы үлкен, қалыптасқан білім беру және өнер институцияларына көз тіккенімде, олардың көбі XXI ғасырды сансыз сұрақтармен қарсы алғанын байқаймын. Аудитория өте дамыған: ол орасан зор ақпаратпен, мағыналармен және нарративтермен жұмыс істей алады, XXI ғасырдағы институциялардың форматын жаһандық деңгейде қайта қарастырып жатыр. Олар не нәрсеге назар аударуы керек? Назарды қалай ұстап тұрып, сонымен бірге жаңа дүние қалай жасауға болады? Олар нарық үшін суретшілер дайындауы керек пе, ал нарықтың өзі жоқ болса ше?
Осындай қым-қуыт кезде көптеген процестерден ұзақ жыл тыс қалған біздің аймақ мүлдем ерекше жағдайда тұр. Біздің бірегейлігіміз – тарихи өткеніміздің, тілдеріміздің, түрлі сана типтерінің және соңғы 20 жылда айқын айтыла бастаған тарихи әділетсіздіктің теңдессіз үйлесімінде жатыр.
Бірақ енді қайта пайымдау кезеңі есік қағып тұр. Біз қандай балама идеялар ұсына аламыз? Бәлкім, бұл тым өзімшіл естілер, бірақ бізде шынымен де жаңа идеялар ұсынуға толық әлеует бар. Біз тек үлкен нарықтың логикасымен өмір сүрмеуіміз керек: «жақында бізді ашады, жұмыстарымызды коллекцияға сатып алады, сосын қызығушылық сөнеді» деп қол қусырып отырмайық.
Бұлайша экзотикаға айналып кету қаупі шынымен де бар: аймаққа белгілі бір ажиотаж байқалып тұрғаны рас. Сондықтан осы қызығушылықты жай ғана ұстап қалу жеткіліксіз. Біз оқиғалар болып өткеннен кейін ғана бас қатырмай, алдын ала пайымдап, ары қарай қайда баратынымызды бірлесе ойластыратын интеллектуалдық құрылымдар жасауымыз керек. Мен бәрінің «басында ешкім ештеңе білген жоқ, сосын бәрі кенеттен біліп алды, біраз уақыт бұл қызық болды да, кейін ештеңе болмағандай тарап кетті» деген сценариймен аяқталуын мүлде қаламас едім. Келесі 30 жылдың бедерін қалыптастыра алатын ұзақ мерзімді байланыстар мен жобалар жасағым келеді.
Бәлкім, бұл утопиялық қиял болып көрінер. Бірақ «Целинныйдың» он жылдық жұмысы қазірдің өзінде үлкен серпіліс әкелді. Мен мұны әріптестерімнің жұмысынан, белгілі бір жобалардың қалай қабылданып жатқанынан анық байқаймын. Адамдар мұның не екенін түсіне бастағанда, реакция да, өзара әрекеттесу деңгейі де, ұсыныс деңгейі де күрт өзгереді. Сондықтан мен көкжиектен әріге көз тіккім келеді. Осы жолда өзіміздің ішкі құндылығымызды жоғалтып алмау өте маңызды.
Біздің бірегейлігіміз – тарихи өткеніміздің, тілдеріміздің, түрлі сана типтерінің және соңғы 20 жылда айқын айтыла бастаған тарихи әділетсіздіктің теңдессіз үйлесімінде жатыр.
Сен жаңа ғана «Целинныйды» тілге тиек еттің. Бұл орталықтың тек көрмелермен ғана шектеліп қалмай, білім беру бағдарламаларымен, семинарлармен, дөңгелек үстелдермен, сондай-ақ баспа ісімен және өз тарихымызды зерттеумен айналысқаны мен үшін әрдайым ерекше маңызды көрінетін. Осы бағыттың отын сөндірмей жалғастырғың келе ме?
Иә. Бір сәтте мен біздің баспа ісіміздің ешқашан классикалық мағынадағы баспа болмағанын ұқтым. Біз үшін бұл ең алдымен авторлармен қалай жұмыс істеу керектігі және бізге қандай тақырыптар қызық екені туралы толымды ой болатын. Баспа ісіне өте кураторлық тұрғыдан келдік десек, қателеспейміз.
Мен осы істі одан әрі жалғастырғым келеді. Көптеген авторлар жұмыс істеуді, ойлануды, зерттеуді тоқтатқан жоқ. Бұл байланысты кеңейте түсу маңызды, өйткені басылымдар сайып келгенде кеңірек аудиторияның жүрегіне жол табады. Алматыға келе алмайтын, осы бастамалардың эпицентрінен тым алыста жүрген көптеген адамдар басылымдарды көріп, оқып, кітаптарды сатып алатынын жақсы білемін. Кейде олар бұған осында физикалық түрде жүргендерден де үлкен құрметпен қарайтын сияқты көрініп тұрады.
Жалпы алғанда, біртұтас Орталық Азиялық арт-сахна деген ұғым бар ма өзі? Әлде бұл сырттан таңылған жасанды құрылым ғана ма?
Бүгінде Орталық Азия сахнасы туралы біркелкі, гомогенді түсінік бар деп айта алмаймын. Бірақ біз бір-біріміздің тамырымызды өте жақсы сезініп, көріп отырмыз.
Қазір мен Бішкекке жиі ат басын бұрамын және ондағы қауымдастықтың бір-бірімен қаншалықты тығыз қайнасып жатқанын көремін. Бұл мен үшін өте жағымды жаңалық болды, өйткені бұрын маған бәрі өте индивидуалистік көрінетін: әркім тек өз тәжірибесіне үңіліп, одан тысқары нәрсеге бас қатыра бермейтіндей сезілетін. Бірақ Бішкекте мен орасан зор диалогтың куәсі болдым. Бұл міндетті түрде тікелей байланыс емес – «біз сенімен бірлескен жоба жасадық» деген мағынада емес. Суретшілер мен қауымдастықтар бейнебір ауада қалықтап жүрген сұрақтарға жауап беріп, өзара пайымдайды. Бұл байланыс өте табиғи түрде өрбіп кеткен.
Осы тұста қайтадан заңды сұрақ туындайды: жалпы нені аймақ деп санауға болады? Біз оны бірдей тақырыптарды зерттейтін немесе ұқсас көркемдік методологияларды қолданатын суретшілердің достастығы ретінде қарастыра аламыз. Кезінде Сорос қоры Алматыда өзіндік бір тартылыс күшін қалыптастырып, мұнда түрлі елдерден адамдар ағылып келетін. Ұлан Жапаровтың, Lazy Art резиденцияларының жұмыс істеп тұрғанына да 20 жылдай уақыт болды. Мұндай байланыстарды кездейсоқ әуестік деуге бұл тым ұзақ мерзім.
Ал Өзбекстанмен арадағы қарым-қатынастың көкжиегін қалай елестетесің?
Көркемдік алмасудың бұдан да қарқынды болғанын қалар едім. Өзбек суретшілерін мұнда, ал қазақстандықтарды Өзбекстанда жиірек кездестірсек деймін. Мысалы, Бұхара биенналесіне Қазақстаннан жеті суретші қатысып қайтты – олардың арасында өте жас авторлар да, аға буын өкілдері де болды. Бұл өте логикалық әрі үйлесімді қадам көрінді. Иә, түрлі тәжірибелер мен әлемді көрудің әртүрлі тәсілдері бар шығар, бірақ маған аймақты қалыптасқан, үлкен арт-сахна ретінде бақылау өте жағымды әсер қалдырды.
Өзбекстанда жаңа институциялар бой көтерген сайын көрме жасау, визуалды тіл мен өзара байланыс нағыз өсу кезеңіне қадам басады деп үміттенемін. Сонымен бірге өздеріне, өз көркемдік тәжірибелеріне деген үлкен қызығушылық та оянады деп сенемін.
Бүгінде Орталық Азияның жаңа мәдени инфрақұрылымының едәуір бөлігі жеке капиталдың, мемлекеттік бастамалардың немесе осы екеуінің ұштасуы арқылы пайда болуда. Білім беру институциясы осы құрылымдарға қаржылай тәуелді бола тұра, өзінің зияткерлік тәуелсіздігін қалай сақтап қала алады?
Қазақстанда эндаументтер туралы заңнама әзірге ең алдымен білім беру саласына бағытталған, мәдени ортаға дәл сондай деңгейде тамыр жая қойған жоқ. Мен мұның логикасын жақсы түсінемін: білім беру бастамалары әрдайым тұрақты қолдауға зәру. Ойлану мүмкіндігінің өзін үнемі қамтамасыз етіп отыру өте маңызды.
Мен үшін эндаумент идеясының жаңа білім беру институциясына енгізілуі кезек күттірмес мәселе. Бұл қандай да бір алып қоғамдық жүйе немесе мемлекеттің мойнындағы міндеттеме туралы емес. Бұл өте жинақы лаборатория болмақ, бірақ зияткерлік күш онда өте тығыз шоғырланады деп үміттенемін. Егер кейінірек мемлекеттік немесе жекеменшік университеттер тарапынан ынтымақтастыққа деген қызығушылық оянса – тіпті керемет.
Бірақ мен тәуелсіздікті қолдан бергім келмейді. Эндаумент ұйымды тұрақты кіріспен қамтамасыз етіп, ертең грант ұтып алам ба, жоқ па деген түйткілсіз, еркін ойлауға мүмкіндік бергені дұрыс. Егер гранттың болмауы жұмыстың тоқтап қалуын білдірсе, зияткерлік тәуелсіздік туралы сөз қозғаудың өзі артық. Жалпы, біз білім немесе мәдениет бірден бірдеңені «қайтаруы» тиіс деген жадағай түсініктен арылуымыз керек. Олар қайтарады, бірақ мүлдем басқа формада.
Қаржылық тәуелсіздік болған жағдайда ғана зияткерлік тәуелсіздікке толық қол жеткізуге болады. Мысалы, Францияда мемлекет мұндай қолдаудың қажеттілігін терең түсініп, қаражат бөледі – осылайша нағыз синергия пайда болады. Бізде мемлекеттік жобалар әзірге басқа да ауқымды міндеттермен бас қатырып жатыр. Сондықтан мұндай қызмет дәл осы эксперименттік форматта әлдеқайда тиімдірек болатын шығар.
Көз алдымызға елестетіп көрейікші, біз сенімен тура он жылдан кейін – 2036 жылдың қыркүйегінде қайта сұхбаттасып отырмыз. Сол кезде нені көргің келер еді?
Мен біздің қоғамның ойлана алатынын көргім келеді. Және бірге ойлана алатынымызды сезінгім келеді. Біз мемлекет ретінде, аймақ ретінде, адамзат ретінде осыған толық қабілетті екенімізге көз жеткізгім келеді.
Біз айналысып жүрген барлық тәжірибелер негізінен гуманистік сипатқа ие. Олар адамға және адамзаттың өз іс-әрекетімен үнемі диалогта болуына бағытталған. Адамның табиғаты керемет көпқырлы және күрделі: біз өзімізге таудай проблемаларды қолдан жасап аламыз да, кейін соны шешу үшін жанталасамыз.
Кейде біз бәріміз бір ғана ғаламшарда өмір сүріп жатқанымызды мүлде ұмытып кететін сияқтымыз. Біз үнемі бөлінуге құмармыз: мынау менің елім, менің қалам, менің тілім деп. Осы ұғымдар үшін күрескеніміз соншалық, қай тілде сөйлесетінімізге қарамастан бәріміздің басымызға түсетін жаһандық ортақ мәселелерді көруден қалып қоямыз. Біздің атқарып жатқан жұмысымыз қиратуға емес, бақылауға, жасампаздыққа, бірге ойланып, бірдеңе құруға септігін тигізсе екен деймін.
Адамның табиғаты керемет көпқырлы және күрделі: біз өзімізге таудай проблемаларды қолдан жасап аламыз да, кейін соны шешу үшін жанталасамыз.
Меніңше, бұл жауабыңмен бүкіл әңгімеміздің түйінін тарқатып отырған сияқтысың. Егер біз айналамызда болып жатқан процестерді үнемі сезініп, одан туындайтын сұрақтарды дұрыс қоя білсек, Орталық Азияға деген қазіргі қызығушылық та уақытша құбылыс болудан қалары сөзсіз.
Иә. Және біз сырттың бағасын телміре күтіп отырған адамның позициясынан сұрақ қоюды доғарсақ екен деймін. Біреу келіп біздің арқамыздан қағып, «о, сендер де жаман емес екенсіңдер» деуін күтетін уақыт әлдеқашан өткен. Бізді біреу бағалауы керек деген жасқаншақ сезімнен арылғым келеді. Әрине, кез келген интеллектуалды практика жаһандық контексте өмір сүреді және соның ішінде бағасын алады. Бірақ біреуге жағыну, алдында жақсы көріну немесе бірдеңе дәлелдеу қажеттілігі тамырымен жойылса екен деймін.
Біз қазір тең дәрежеде сөйлесуге толық дайынбыз. Соңғы он жылда орасан зор дайындық жұмысы атқарылды емес пе. Ал жас буын бұл сұрақтарды тіпті өте өткір қойып отыр. Меніңше, біз ақыры тең дәрежеде кездесе бастаған сияқтымыз.
Біреуге ұнамай қаламыз ба, жасап жатқан дүниеміз «жеткілікті деңгейде жақсы» болмай қала ма деген қорқыныштан біржола арылу өте маңызды. Бірақ өзіңе деген сенімділік те үлкен еңбекті талап етеді. Көп ойлану, көп білу және осы біліммен үнемі байланыста болу қажет.
Біреуге ұнамай қаламыз ба, жасап жатқан дүниеміз «жеткілікті деңгейде жақсы» болмай қала ма деген қорқыныштан біржола арылу өте маңызды.
Яғни біреудің көзқарасындағы жай ғана нысан болудан қалып, нағыз субъектіге айналған кезде ғана өз дербестігімізді табамыз. Бірақ бұл басқалармен өзара әрекеттесуден толықтай бас тарту керек дегенді білдірмейтіні анық. Мысалы, мен үшін Мексикадағы ретроспектива өте қызық тәжірибе болды. Онда маған мүлдем басқа сұрақтар қойылғанын байқадым. Батыста мен өзім ұнатпайтын бір сұрақпен жиі ұшырасамын: менен қандай рухани практикамен айналысатынымды сұрай береді. Мен әрқашан: «Менің рухани практикам – ол монтаж. Басқа ештеңе жоқ», – деп кесіп жауап беремін. Меніңше, бұл жерде қоғамның белгілі бір күйі байқалып тұр. Саяси немесе экономикалық дағдарыс кезінде босап қалған кеңістікті адамдар өздерін сенімдірек сезінудің жаңа жолдарын іздеумен толтыруға тырысады. Біз қайта құру кезінде осыған ұқсас жағдайды бастан өткергенбіз. Ал Мексикада немесе, мысалы, Таяу Шығыс аудиториясымен сөйлескенде, сұрақтар көбіне тікелей практиканың өзіне бағытталады.
Мысалы, қандай сұрақтар?
Нарративтің құрылымы туралы қалай ойлану керек? Нарративтің еркін формасы қайдан бастау алады? Мен өзім кинорежиссер мамандығын оқыдым: саған мықты драматургияны үйретеді, сүйенетін нақты заңдылықтар болады. Бірақ кейін олардың шеңберінен қалай бұзып шығуға болады?
Білім негіз ретінде ауадай қажет, өйткені біз алдымен соған табан тіреп тұрамыз да, сосын барып оны қайта пайымдай бастаймыз. Егер әңгіме time-based media туралы болса, уақыт мәселесі туындайды: сен ол туралы қалай ойлайсың, оны қалай түсінесің? Немесе нарратив мәселесі: оны қалай құрасың, не нәрсеге арқа сүйейсің? Немесе дыбыс: оны қалай түсіну керек, онымен қалай жұмыс істеу қажет, қандай методологияға сүйену керек, дыбыс арқылы қалай ойлауға болады?
Маған осындай сұрақтар өте қызық көрінеді. Олар тірі процесті, тәжірибенің қалай құрылатынын айқын көрсетеді. Ал рухани практика туралы сұрақ мен үшін белгілі бір мағынада өлі сұрақ іспеттес. Егер адамда өмірге және ең болмағанда өзін-өзі зерттеуге деген титтей де қызығушылық болмаса, сен оған ешнәрсемен көмектесе алмайтының анық.
Әрине, мен бәрін жалпылап, Батыста тек осындай сұрақтар қойылады, ал басқа жерде тек басқаша деп кесіп айтқым келмейді. Бірақ бұл бірнеше рет өте анық қайталанғандықтан, мен еріксіз ойлана бастадым: демек, белгілі бір қажеттілік бар деген сөз. Бәлкім, біз мәдени тартылыс нүктелері өзгеріске түсетін кезеңде өмір сүріп жатқан шығармыз. Ал өнер мұны сөзсіз айнадай көрсетеді – ол қандай формада болса да, әрдайым өз уақытымен тығыз астасып жатады.
Сондықтан да Бішкектегі жоба маған ерекше қызық. Мен ондағы арт-сахнаның қаншалықты өз-өзін ұйымдастыра алғанын және сол өзін-өзі ұйымдастырудың ішінде қаншама тәртіп орнағанын көремін. Мені бұл ішкі тұтастық қатты таңғалдырды.
Біз өте жиі сырттың бағалауын іздейміз, discovery эффектісінің ішінде өмір сүреміз. Бізді біреулер бір күні тауып алып, жарқырай түсетін жасырын жатқан жылтыр қазына сияқты «ашқанын» қалаймыз. Менің ойымша, бұдан әлдеқайда тұрақты, терең ойға негізделген бағытқа бұрылу керек. Бішкек сахнасында мен дәл осыны көрдім – уақытпен бірге және уақыт ішінде өмір сүретін диалогты байқадым. Мұнда таңғажайып сұлулық пен тіпті тектілік тұнып тұр. Кезекті discovery-ді күтудің қажеті жоқ – барлық жаңалық баяғыда ашылып қойған. Енді бұрынғы, мүмкін сенімсіз әрі жаралы өзімізден арылу үшін көп тер төгетін уақыт келді.
Біз өте жиі сырттың бағалауын іздейміз, discovery эффектісінің ішінде өмір сүреміз. Бізді біреулер бір күні тауып алып, жарқырай түсетін жасырын жатқан жылтыр қазына сияқты «ашқанын» қалаймыз. Кезекті discovery-ді күтудің қажеті жоқ – барлық жаңалық баяғыда ашылып қойған.
Онда соңғы сұрақ болсын. Джама Нұрқалиева бүгінде немен қайнап жүр? Түсінуімше, қазір сенде екі үлкен бағыт бар – Алматыдағы білім беру жобасы және Бішкектегі жаңа бастама.
Менің «Целинныйдан» кетуім өте логикалық шешім болды деп білемін. Жаңа жобалар жасағым келетінін іштей түсіндім. Және олардың мен бұрыннан істей алатын дүниелердің көшірмесі болмауы аса маңызды еді. Өзімді сынап көріп, аймақтың экожүйесін толықтыратын бірдеңе ойлап тапқым келді. Келесі жобалар – менікі болсын немесе әріптестерімдікі болсын – бар ортаны қайталамай, оны одан әрі кеңейтсе екен деп тіледім.
Сондықтан білім беру жобасын дәл Алматыда жасау керек деп шештім. Мен Алматыны пікір алмасу және жаңа дүние жасау мүмкіндігі тұрғысынан әлі де аймақтың басты эпицентрлерінің бірі ретінде бағалаймын. Мұнда өте бай сахна, көптеген маңызды тұлғалар шоғырланған, сондықтан Алматыда құрылған білім беру бастамасы маған өте қисынды көрінеді. Жобаны жеке патрондар қолдап отыр, қазір біз оған тәуелсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ететін жүйе туралы келелі ойластырып жатырмыз.
Ал Бішкекке келсек, мен үшін жаңа бастаманың – қордың құрылуына қатысу үлкен мәртебе. Қор аймақтағы заманауи өнерді дамытуға және қолдауға бағытталған, оның Бішкекте жеке физикалық орталығы бой көтермек.
Мен суретшілермен көп сөйлестім, олардың көбі тіпті қарапайым көрме кеңістігінің де жетіспейтінін алға тартады. Бұл ретте Бішкек сахнасының ерекшелігі, менің ойымша, суретшілердің өздеріне бағытталған қызықты институционалды формат құруға тамаша мүмкіндік береді. Олар жобалардың көркемдік жетекшілері мен кураторлары бола алады. Мүмкін маусымдық құрылым пайда болар – нұсқалар өте көп. Бұл жердегі менің міндетім – құрылымдық жолбасшы болу шығар: арт-сахнаның ауқымын кеңейтетін, ұзақ уақыт жұмыс істейтін жобалар құруға демеу болу.
Егер он жылдық көкжиек туралы сұраққа қайта оралсақ, маған аймақтық сахнаны одан әрі күшейту, осында жобаларды дамыту, көркем және академиялық қауымдастықтармен, энтузиастармен және меценаттармен диалогты жалғастыру өте қызық көрінеді. Мен адамға шабыт сыйлайтын керемет тұлғаларды жиі кездестіремін. Соңғы он жыл ішінде өнерді қолдауға деген көзқарастың қаншалықты түбегейлі өзгеріске түскенін көріп отырмын. Егер мен де бұған кішкене болса да үлес қосқан болсам, өзімді өте бақытты санаймын. Бірақ ең бастысы – бұл процестің тұтастай жүріп жатқаны.
Ал бұл екі жобаның мерзімі қандай болмақ? Алғашқы нәтижелерді қашан көре аламыз?
Мен жұмысты дәл қазір – біртіндеп іске қосудан бастауды жоспарлап отырмын. Институционалды жобалар мен инфрақұрылым құрылысы туралы сөз болғанда, физикалық кеңістік әрдайым бірден пайда бола қоймайтыны белгілі.
Ғимарат ашылғанға дейінгі «Целинныйдың» тәжірибесі маған көп нәрсені үйретті. Меніңше, біртіндеп іске қосу – ең табиғи формат, өйткені процесс барысында сен бақылай жүріп, шын мәнінде не қажет екенін терең түсінесің. Мысалы, бастапқыда біз «Целинныйды» халықаралық контекст пен жаңа жобаларға көбірек бағытталған толық гибридті институция ретінде елестеткенбіз. Бірақ диалог барысында жергілікті тақырыптарға және өз болмысымызды тануға деген орасан зор сұраныс бар екені айқын болды. Біз бұл бағытта үлкен жұмыс атқардық, менің ойымша, Barsakelmes белгілі бір мағынада осыған нүкте қойды.
Бұл тәжірибе маған ең басты нәрсені ұғындырды: бүгінде ортамен диалог орнатпай, институция құру мүлде мүмкін емес. Әйтпесе сен жай ғана ешкімге керек емес жобалар жасайсың да қоясың. Терең қажеттілікке жауап беретін дүниені ғана құру керек. Сондықтан алматылық және бішкектік жобалар дәл қазірден бастап қалыптасып жатыр. Олар көп ұзамай жарияланады, ал келесі жылы алғашқы бастамалар – бәлкім, көрме жобалары, басылымдар және басқа да форматтар жарық көрмек.
Алматыдағы жобада мен суретшілер кеңесін, яғни аймақтық және халықаралық деңгейде маңызды суретшілер кіретін көркемдік немесе оқу кеңесін құрсам деп ниеттеніп отырмын. Студенттер үшін олармен кәсіби алаңда үнемі жүздесіп, сөйлесу мүмкіндігі өте маңызды болмақ.
Меніңше, біздің аймақ үшін шын мәнінде үлкен сәт туды және оны кейінге қалдыруға мүлде болмайды. Ал екі жобаның физикалық инфрақұрылымы алдағы үш жыл ішінде толықтай бой көтереді деп ойлаймын.
Фотосуретші: Саид Атабек (Baiatar Studio)
Креативті продюсер: Жанна И
Креативті директор: Марина Аничкина
Сән директоры: Мария Подгорбунская
Желілік продюсер: Маня Сахарова
Визажист, шаш стилисі: Динара Есмұрза
Оператор: Сабира Жомарт
Монтаж: Дана Оразбаева
Ретушь: Валерия Саяпина
Шабандоздар: Аманкелді Бекболат, Тайжан Нұрғиса
Тұлпарлар: Араб, Сұңқар
Түсірілімді ұйымдастыруға көмектескені үшін Сабира Жомартқа ерекше алғыс білдіреміз.