Мен он алты жасымда асүй шаруасына қарағанда, жоғары талғампаз ортаның әдептерін ертерек меңгердім. Тіпті жұмыртқа қуырып үйренбес бұрын, Мәскеудегі атақты «Tatler дебютанттар балында» Үлкен театрдың балет шеберлерімен вальс билеп жүрдім. Ол кезде мұндай ақсүйектік өнер болашақ өмірім үшін әлдеқайда маңыздырақ көрінетін. Бірақ осы салтанатты кештер басталмастан бұрын, әлі жасөспірім шағымда тағдыр мені нағыз аңызбен жолықтырды. Бірде отбасылық кешкі аста француз киносының жарық жұлдызы, ұлы актриса Фанни Арданмен таныстым.
Ардан – Францияның ең танымал әрі сүйікті актрисаларының бірі. Жасы жетпістен асса да, киноға тынымсыз түсіп, өзі де режиссерлік етіп жүр: алдағы Канн кинофестивалінде оны Кирилл Серебренниковтың алғашқы француз тіліндегі «Кейін» (После) фильмінен Луи Гаррель және Людивин Саньемен бірге көре аламыз. Сондай-ақ, Фанни жақында ғана басты ер адам рөлін ескі досы Жерар Депардье сомдаған «Махаббат – соқыр» атты өз фильмін түсіріп бітірді. Ал дәл қазір ол Марракеш қаласында жаңа жоба үшін графиня Аньеллидің рөліне еніп жатыр. Бұл графиня – Италияның ең ықпалды әйелдерінің бірі әрі нағыз стиль иконасы саналатын. Оның әулетіне Ferrari зауыты, «Ювентус» футбол клубы және Christian Louboutin бренді тиесілі екенін айтсақ та жеткілікті.
Француз офицерінің қызы Фанни Монако кінәздігінде ержеткен. Ол кезде Монако қазіргідей астамшылыққа малынбаған, байлық әр бұрыштан айқайлап тұрмайтын, тек таңдаулылар ғана демалатын тыныш мекен еді. Өткен ғасырдың ортасындағы біздің сүйікті кінәздігіміз бүгінгі бейнесіне мүлде ұқсамайтын. Қазіргі Zuma, Hakkasan немесе Buddha-Bar сияқты шулы мейрамханалар ол кезде атымен жоқтұғын, ал шампан шарабын бенгал оттарымен жарқылдатып әкелу дәстүріне әлі ондаған жылдар бар болатын. Бұл – мұзды көпіршіктерді хрусталь креманкалардан асықпай жұтып, бокалдың нәзік аяғын қолғап киген үш саусақпен ғана ұстау нағыз әдеп саналатын заман. Феминизм идеялары сау ақылды әлі жеңе қоймағандықтан, баспалдақта даманың қолынан демеп немесе Hôtel de Paris қонақүйінің ауыр есігін ашып берсеңіз, ешкім сізге жаман көзбен қарамайтын.
Ол жылдары көшеде келе жатып, Голливудтың сұлу ханшайымы Грейс Келлиді оп-оңай жолықтыруға болатын. Фаннидің ата-анасы, айтпақшы, Грейстің кінәз Реньемен өткен үйлену тойына қонақ ретінде қатысқан екен. Ал олардың ұлы, бүгінгі Монако билеушісі Альбер ол кезде тар көшелерде спорттық көліктермен зымырап, теннис пен футбол ойнап, қамсыз жастық шағын өткізіп жатқан жай ғана ұяң жігіт еді. Сол сәтте осы бір сүйкімді жас жігітке қарап, салық төлегісі келмейтін миллионерлерге теңіз ортасына жасанды аралдар тұрғызатыны ешкімнің ойына кіріп-шықпаған болар. Ол кезде Монте-Карлода бәрі тыныш әрі салиқалы, уақыт баяу ағатын. Жас Фанни көп оқитын, театрға қызығатын және ата-анасымен бірге Place du Casino алаңындағы атақты Café de Paris мейрамханасына түскі асқа баратын. Ол жерде қазіргідей гүрілдеген түрлі-түсті суперкарлар әлі қаңтарылып тұрмайтын кез еді.
Ал кейінірек мадмуазель Ардан политолог мамандығын оқуға аттанып, 1968 жылғы революциялық рухқа толы Парижде оның өмірінің жаңа парағы ашылды.
Біз Фаннимен Париждегі әдемі қонақүйлердің бірінде кездестік. Ол мені жылы құшақтап: «Bonjour, Piсcola…» («Сәлем, Кішкентайым...» – ол үшін мен әлі де сол кішкентай қызбын) деді де, Али Махдавиге қолын созды. Бұл ұлы суретші, менің таңғалғаным, қатты толқып кетіп: «Мадемуазель Ардан, мен сізге шексіз табынамын, сіздің қайталанбас сұлулығыңыз, дауысыңыз, актрисалық асқан талантыңыз... Мен барлық жұлдыздарды суретке түсірдім, бірақ сізді кездестіруді қатты армандағандықтан, өте ұялып, қобалжып тұрмын...» – деп күмілжіді. Фанни болса сығандарша саусағын сырт еткізіп: «Кәне, мектептегі үзілісте жүрген балалар құсап бірге көңіл көтерейікші!» – деді. Али жымиып, камерасын қолына алғанда, оның жүзінен нағыз бақыттың лебі есіп тұрды.
Тегеранда туып, Парижде тұратын Али Махдави – сән әлеміндегі (fashion-фотография) ең басты тұлғалардың бірі. Ол Париждегі Ұлттық бейнелеу өнері мектебін қазылар алқасының бірауыздан мойындауымен аяқтап, Лондон мен Париждің жетекші өнер мектептерінде оқыған. Мансабын Thierry Mugler студиясында сән дизайнері ретінде бастаған ол, кейін әлемдік мәдениеттің бірінші эшелонындағы тұлғалармен және ірі мода үйлерімен жұмыс істей жүріп, «гламур елшісі» ретінде танылды. Оның визуалды тілі – 1930–1950-ші жылдардағы Голливуд жарығынан шабыт алған сұлулық культі. Ол өзінің жеке шамын ойлап тапқан және құқықты түрде жарықпен ойнаудың хас шебері саналады. Али Париждегі әйгілі Crazy Horse кабаресінің көркемдік жетекшісі болған, қазір де бүкіл әлем бойынша жетекші журналдармен, брендтермен жұмыс істеп келеді. http://www.ali-mahdavi.com
Негізі, ол актриса болуды мүлдем жоспарламаған еді, тек сол кезде-ақ «жаңа толқынның» (nouvelle vague) өте танымал режиссері саналатын Франсуа Трюффоға ғашық болып қалғаны болмаса. Тағдыр оны қолынан мықтап ұстап, кино әлеміне алып келді десек те болады. Ол бұл салаға жай ғана келе салған жоқ, «Көрші» (La Femme d'à côté) фильмімен бас есіктен жарқ етіп кіріп, бірден жұлдызға айналды. Ох, оның «жұлдыз» деген сөзді қаншалықты жек көретінін білсеңіз ғой! Бірақ Жерар Депардьемен бірге бүкіл Франция оған бір көргеннен ғашық болды: осылайша Фаннидің тағдыры шешілген еді.
Ол итальян тілінде керемет сөйлеп қана қоймай (өткен махаббатының естелігі), сөз арасында үнемі итальяндық орамдарды қосып отырады. Мұқият тыңдап, тез жауап қатады, өте күлкілі әзілдеп, шын көңілмен жұқпалы күлетіні және бар. Ағылшын сөздерін өзіне ғана тән, мүлдем француздық емес акцентпен айтқанда «ррр» әрпін өте сүйкімді етіп дірілдетіп қоятын әдеті де бар. Ол көп қимылдап, қол шапалақтайды, келіскенін білдіру үшін «оui» (иә) сөзін үнемі демімен, жартылай сыбырлап, дауысты дыбыстарды созып барып айтады. Ахматова мен Цветаеваны оқып, Пушкиннің «Евгений Онегинін» жатқа біледі... Және Пушкиннің кейіпкеріне ұқсап, өз жақындарына хаттарды үнемі қолмен жазып, әр әріпті әдемі қолтаңбамен ұқыпты етіп түсіреді. Қолтаңба – бұл мінез, ал мінез – бұл тағдыр дейді. Ардан өз өмірінің әрбір жолын өзі жазады, әрбір ілмек пен сызықты мұқият сызып – тек өзіне және өзінің нық қолына ғана сенеді.
Осыдан көп жыл бұрын күйеуі Франсуа Трюффо тап-таза, жап-жас Фанниді Голливудқа алып барып, бірден қатаң ескерту жасады: «Егер мұнда жұмыс істегің келсе – өткір тіліңді тістеп жүр, әйтпесе ештеңе шықпайды!» – «Тамаша! – деп дауыстапты Фанни сонда. – Маған мұнда ештеңе ұнап тұрған жоқ, демек, ойыма не келсе соны айта беремін, алақай!»
Кино әлімінде Фанниді нонконформист, яғни ешкімнің ережесіне бағынбайтын адам деп біледі. Ол өте тәртіпті адам бола тұра, бөтеннің ережелеріне бағынуды өлсе де жек көретін. Францияда мейрамхана террасаларында темекі шегуге тыйым салынғанда, ол бір шыны кофемен отырып, жұрттың көзінше әдейі темекі тұтататын. Сол сәтте үрейленген даяшы жүгіріп келіп: «Мадмуазель Ардан, мың мәрте кешірім сұраймын, болмайды, болмайды!» – деген. «Қалай? Далада шегуге болмай ма? Ах, иә, бұл жаңа ереже туралы ұмытып кетіппін ғой... Кешіріңізші, маған күлсалғыш әкеліп беріңізші», – деп жауап қатады ол. Бұл кезде оның жүзі ұялу мен өкінішті бейнелегенімен, көздерінде бұзақылықтың ұшқыны ойнап тұратын еді. Даяшы асүйге барып келгенше, Фанни темекіні фильтріне дейін тартып үлгеріп, оны әкелінген күлсалғышқа ұқыпты түрде сөндіретін де: «Үлкен рахмет, жас жігіт», – дейтін.
Фанниден оның аңызға айналған бүлікшілдігі туралы сұрадым: бұл қашан да солай ма еді? «Әрқашан, – дейді ол. – Мен өміріміз тек тыйымдардан тұратын католик мектебінде оқыдым ғой. Бірде, причастие алдында міндетті түрде ораза ұстау керек екенін біле тұра, шоколад жеп қойдым. Осы күнәм үшін қазір жер жұтып кететін шығармын деп қорқыныштан дірілдеп тұрғанмын. Менің таңғалысыма орай, ешқандай сұмдық жағдай болған жоқ – шамасы, жоғарыда мені бұл тентектігім үшін кешірген болуы керек». Фанни осы естеліктерге балаша жымиып алып, әрі қарай байыппен жалғастырды: «Әкем маған былай дейтін: «Біз бұл жер бетіне басқаларды ақылға үйрету үшін емес, өзіміз үйрену үшін келдік». Мен бұнымен толық келісемін».
Фанни түсірілімге дайындалып жатқанда, бөлмеден музыка естіледі: Бах, сыған романстары, грузиннің көпдауысты әндері – бәрі аралас-ұралас. Оның бөлмесіне кіріп, көзім... CD-плеерге түсті! Қазір де сондай бола ма екен? Фанни күліп жіберді: «Әрине болады! Мен барлық сүйікті дискілерімді түсірілімдер мен гастрольдерге өзіммен бірге алып жүремін, оған қоса кішкентай колонка аламын – тек осылай ғана мен демала аламын...» «Очи черные, очи страстные» – бөлмені романс әуені кернеген сәтте, ол айнаға жылдам көз тастап, Али түсірілімге әкелген мойнындағы алқасын түзеді де, қонақ бөлмеге «Тааа-тааа-та-тата...» деп сенімді түрде әнге қосыла шыға келді.
Фанни бағалы әшекейлерді аса ұната қоймайды, бірақ оның әр саусағында күміс сақина жарқырап тұр – ол не сыйлық, не болмаса бір адам немесе жер туралы жай ғана естелік екен. Ол естеліктерді көзге көрінбейтін жіпке тізіп алып, кейін соларды тамашалап отырады. Оның нағыз қазынасы да осылар – адамдар, оқиғалар, фильмдер мен спектакльдерден алынған репликалар мен сценалар. Ол достарының балаларының есімдерін жатқа біледі, жақындарына қатысты кез келген ұсақ-түйек ол үшін маңызды – қалай өмір сүріп жатыр, не оқиды, не ойлайды дегендей. Ол өзіне ұнаған кітаптарды сыйға тартып, оны міндетті түрде оқып шығуды, пікір білдіруді, сөзсіз пікірталас құруды талап ететін әдеті бар. Ол пікір таластырғанды жақсы көреді! Бәрі туралы: әдебиет туралы, саясат туралы, өмір туралы, тіпті махаббат туралы да.
Фанни ашуланғанда өкшелі туфлиімен жерді бір тарсылдата салатын әдеті бар. Және бұл өте әсерлі шығады екен. Тіпті алып Жерар Депардьенің өзі оны бірінші сынып оқушысы мұғалімін тыңдағандай, бірден тыңдай қалатын. Ол тіпті кезінде Депардьені сотта қорғауға да барған – басқалардың не ойлайтынында оның шаруасы жоқ: «Мен шындықты білемін және оның кінәсіз екеніне сенімдімін. Мен болмағанда кім?» Ол оны тіпті айыптау процесі жүріп жатқан кезде, оның ақталар-ақталмасы белгісіз болып тұрған сәтте де киноға түсіріп жатып, былай деді: «Иә, бұл фильм Францияда шықпауы әбден мүмкін, иә, мен бұдан көк тиын да таппауым мүмкін, бірақ ол – менің дос, ол – актер, ол фильмдерге түсіп, ойнауы керек! Қазір оны кім түсіреді? Мен болмағанда кім?»
Сондай-ақ, Фанни ысқырғанды қатты ұнатады екен – иә-иә, әртүрлі әуендерді кәдімгідей қатты ысқырып айтып жүре береді – бұл оған ойлануға көмектеседі екен. Бірде Эрмитажда жүргенінде қызметкер әйел оған ескерту жасаған: «Музейде ысқыру қандай ұят!» Фанни қатты ұялып: «Кешіріңізші мені, бұл жай ғана таңданғаннан шығып кетіп еді», – депті. Мүмкін, осы әдетінің кесірінен оның ешқашан үлкен ақшасы болмаған шығар? Сондай ырым бар емес пе. Мүмкін солай да шығар, бірақ негізгі себеп – оның ешқашан жарнамаға түспегендігінен болар. Жоқ, ұсыныстар өте көп болды, бірақ ол ешқайсысына келіспей жүрді... Есесіне, ол жас авторға көмектесу үшін, немесе спектакль қойғысы келгені үшін, немесе рөл ұнағаны үшін тегін түсіп, тегін ойнауға талай рет келіскен.
Сондай-ақ, Фанни – нағыз керемет әже. Ол немерелерін батыл болуға, ақымақтыққа тойтарыс беруге, ымыраға келмеуге үйретіп отырады. Дегенмен, бірде немересінде жасөспірімдік дағдарыс басталып, ол дөрекілік таныта бастағанда, Фанни оны қарама-қарсы орындыққа отырғызып, баланың көзіне тіке қарап тұрып, байыппен сұраған: «Егер менің ашуыма тисең, менімен бетпе-бет келгің келмейтін шығар, иә?!» Дағдарыс сап тиылған көрінеді.
Оның тегі Ардан (Ardant), бұл француз тілінен аударғанда «құмарлыққа толы, жалынды» деген мағынаны береді. Оның жүрегі ыстық, ол беріле әрі мәңгілікке сүйе біледі. Қиындықтан қаймықпай, жанып жатқан отқа кіріп, бәрін құтқарып шығу – дәл осы Фанниге арнап айтылғандай. Ол болмағанда кім? Оған бірінші көргеннен және біржола ғашық боласың. Міне, Али де түсірілімнен кейін бірнеше күн өткен соң маған былай деп жазғаны бар: «Мен оған көп жылдар бойы табынып келдім, ал енді жай ғана жақсы көремін».